Jak kształtowały się granice Polski po I wojnie światowej i kto decydował o ich przebiegu? Odrodzone państwo musiało zabiegać o swoje terytorium na konferencjach pokojowych, a zarazem mierzyć się z konfliktami i powstaniami. W artykule prześledzimy krok po kroku, jak dyplomacja, decyzje mocarstw oraz wydarzenia na miejscu wyznaczyły granice II Rzeczypospolitej.
Spór Józefa Piłsudskiego z Romanem Dmowskim dotyczył zarówno granic, jak i charakteru odrodzonej Polski. Po 123 latach zaborów, gdy 11 listopada 1918 roku państwo wróciło na mapę, Polacy musieli wybrać między wielonarodową federacją a możliwie jednolitym państwem. Piłsudski widział bezpieczeństwo w porozumieniu sąsiadów, Dmowski — w silnym państwie obejmującym rozległe ziemie.
Piłsudski proponował federację Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Taki związek miał oddzielać Polskę od Rosji, a w szerszym wariancie tworzyć Międzymorze między Adriatykiem, Bałtykiem i Morzem Czarnym. Dmowski popierał inkorporację: chciał przyłączyć obszary zamieszkane przez Polaków, a następnie stopniowo polonizować ludność niepolską. Uważał, że większe terytorium i silniejsza wspólnota narodowa wzmocnią pozycję Polski w Europie.
Granice Polski wykuwały wojna, dyplomacja i plebiscyty
Różnice między politykami ujawniły się także podczas konferencji pokojowej w Paryżu, rozpoczętej w styczniu 1919 roku. Dmowski i Ignacy Paderewski zabiegali tam o zachodnie granice; traktat wersalski przyznał Polsce większość Pomorza Gdańskiego i prawie całą Wielkopolskę. O części Górnego Śląska, Warmii i Mazur miały zdecydować plebiscyty. Granicę wschodnią wyznaczyły natomiast wojna polsko-bolszewicka i pokój ryski z 18 marca 1921 roku.
Żadna z koncepcji nie zrealizowała się w pełni. Piłsudski nie stworzył federacji, bo sąsiedzi nie chcieli podporządkować swoich planów Warszawie; Dmowski nie ujednolicił wielonarodowego państwa. Polska objęła rozległe ziemie na wschodzie, a w 1922 roku włączyła Litwę Środkową. Spór ten pokazuje, że odrodzona Polska musiała równocześnie zadbać o bezpieczeństwo i siłę oraz znaleźć sposób na współżycie obywateli różnych narodowości. Piłsudski i Dmowski proponowali odmienne rozwiązania.
Jak ustalano granice II Rzeczypospolitej?
Granice odrodzonej Polski wyznaczyły decyzje mocarstw, powstania i plebiscyty, a także wojny oraz układy międzynarodowe.
- Określ koncepcję państwa. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Józef Piłsudski dążył do federacji z sąsiadami, a Roman Dmowski opowiadał się za włączeniem ziem z liczną ludnością polską. O granicach przesądziły jednak również sytuacja wojskowa i decyzje mocarstw.
- Wykorzystaj negocjacje wersalskie i fakty dokonane. Podczas konferencji pokojowej w Paryżu Roman Dmowski i Ignacy Paderewski zabiegali o korzystne rozstrzygnięcia. Traktat wersalski przyznał Polsce większość Pomorza Gdańskiego i niemal całą Wielkopolskę, której przynależność umocniło powstanie wielkopolskie. O losie Górnego Śląska, Warmii i Mazur miały przesądzić plebiscyty, natomiast traktat nie określił granicy wschodniej.
- Rozstrzygnij spory plebiscytami i powstaniami. Plebiscyt na Warmii i Mazurach w 1920 roku zakończył się niekorzystnie dla Polski. Również wynik głosowania na Górnym Śląsku w marcu 1921 roku nie zadowolił strony polskiej, która odpowiedziała III powstaniem śląskim. W rezultacie Polsce przypadła mniejsza, wschodnia część regionu, obejmująca znaczną część jego przemysłu.
- Ustal granicę południową w warunkach konfliktu. Polska i Czechosłowacja nie porozumiały się w sprawie Śląska Cieszyńskiego, Spiszu i Orawy. W styczniu 1919 roku wojska czechosłowackie zajęły część spornego obszaru, a późniejsze ustalenia międzynarodowe wyznaczyły jego podział na niekorzyść Polski.
- Rozstrzygnij kwestie wschodnie zbrojnie i dyplomatycznie. W walkach z Ukraińcami Polska zdobyła Lwów i Galicję Wschodnią. Następnie Bitwa Warszawska w sierpniu 1920 roku stała się przełomem w wojnie z bolszewikami, a pokój ryski z 18 marca 1921 roku wyznaczył granicę. Z kolei Wilno i okolice włączono do Polski w 1922 roku, po zajęciu regionu przez oddziały generała Lucjana Żeligowskiego i utworzeniu Litwy Środkowej.
Traktat wersalski i dyplomatyczne ustalenia granicy zachodniej
Traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku wyznaczył część zachodniej granicy odradzającej się Polski, ale nie rozstrzygnął wszystkich sporów. Podczas konferencji pokojowej w Paryżu Roman Dmowski i Ignacy Paderewski zabiegali o dostęp do Bałtyku i silne zaplecze gospodarcze dla Polski. Francja popierała osłabienie Niemiec, natomiast Wielka Brytania obawiała się, że daleko idące ustępstwa osłabią niemiecką gospodarkę.
Traktat przyznał Polsce większość Wielkopolski i Pomorze Gdańskie, lecz Gdańsk ustanowił Wolnym Miastem pod ochroną Ligi Narodów. Przez Pomorze biegł korytarz zapewniający Polsce dostęp do morza, a zarazem oddzielający Prusy Wschodnie od reszty Niemiec. O Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały rozstrzygnąć plebiscyty, więc ustalenia wersalskie otworzyły dalszą rywalizację dyplomatyczną.
Powstania i plebiscyty przesądziły o losie zachodnich ziem
W Wielkopolsce powstanie, rozpoczęte 27 grudnia 1918 roku, pozwoliło Polakom przejąć znaczną część regionu. W lutym 1919 roku państwa Ententy narzuciły Niemcom rozejm, który przerwał walki i utrwalił zdobycze powstańców. Na Górnym Śląsku plebiscyt z 20 marca 1921 roku, kolejne powstania i negocjacje doprowadziły do przyznania Polsce około 29 procent spornego obszaru, obejmującego blisko 70 procent jego przemysłu węglowego.
Na Warmii i Mazurach plebiscyt z 11 lipca 1920 roku, przeprowadzony podczas wojny polsko-bolszewickiej, zakończył się zdecydowanym zwycięstwem Niemiec. Granicę zachodnią ukształtowały zatem traktaty, głosowania, powstania i naciski mocarstw. O przebiegu granicy często decydowały lokalna mobilizacja i sytuacja militarna.
Na kształt zachodniej granicy Polski wpłynęły następujące czynniki:
- ustalenia traktatu wersalskiego i decyzje mocarstw,
- powstanie wielkopolskie oraz powstania śląskie,
- wyniki plebiscytów na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach,
- negocjacje dyplomatyczne i sytuacja militarna.
Powstania i plebiscyty na Śląsku oraz Warmii i Mazurach
Po I wojnie światowej plebiscyty miały rozstrzygnąć o przynależności części Śląska, Warmii i Mazur do odradzającej się Polski. Głosowaniu towarzyszyły napięcia, intensywna agitacja obu stron i obecność alianckich komisji. O wyniku decydowały nie tylko polityka, lecz także lokalne doświadczenia, język i tożsamość mieszkańców.
Na Górnym Śląsku wybuchły trzy powstania: w sierpniu 1919 i 1920 roku oraz w maju 1921 roku, po plebiscycie z 20 marca. Głosowało około 1,2 miliona osób — blisko 479 tysięcy za Polską i około 707 tysięcy za Niemcami. Podczas trzeciego powstania walki objęły między innymi okolice Góry Świętej Anny. Ostatecznie Polska otrzymała wschodnią, mniejszą, ale bogatą w przemysł i kopalnie część spornego obszaru. W 1922 roku podział regionu rozdzielił także miejscowości i rodziny.
Gdy o przyszłości regionu przesądziło 97 procent głosów
Na Warmii, Mazurach i Powiślu głosowano 11 lipca 1920 roku, gdy wojska bolszewickie zbliżały się do Warszawy. Niemiecka propaganda podważała trwałość Polski i jej zdolność do zapewnienia bezpieczeństwa, a polska strona miała ograniczony dostęp do wyborców. Około 97 procent głosujących opowiedziało się za Prusami Wschodnimi; Polsce przypadło tylko kilka wsi na Powiślu i niewielkie skrawki Warmii. Wynik zależał więc nie tylko od języka i tradycji, lecz także od sytuacji politycznej oraz skuteczności kampanii.
Przebieg wydarzeń różnił się w obu regionach: na Śląsku o granicy rozstrzygnęły plebiscyt, trzy powstania i późniejsze ustalenia międzynarodowe, natomiast na Warmii i Mazurach głosowanie przyniosło zdecydowane zwycięstwo Niemiec. W obu przypadkach wybór państwa oznaczał zmiany w administracji, edukacji i codziennym życiu. O kształcie granic po Wielkiej Wojnie decydowały zarówno lokalna mobilizacja, jak i ustalenia podejmowane z dala od rodzinnych miejscowości.
Ciekawostka: W plebiscycie na Górnym Śląsku mogli głosować także osoby urodzone w regionie, które już w nim nie mieszkały — dlatego część uczestników przyjechała specjalnymi pociągami z innych części Niemiec.
Wojna z bolszewikami i pokój ryski wyznaczający granicę wschodnią
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę jej wschodnia granica nadal pozostawała nieustalona. Józef Piłsudski dążył do federacji z Litwą, Ukrainą i Białorusią, która oddzielałaby Polskę od Rosji. Bolszewicy chcieli natomiast pokonać Polskę i przenieść rewolucję na zachód Europy. Wiosną 1920 roku polskie wojska ruszyły na Kijów, lecz Armia Czerwona rozpoczęła kontrofensywę i latem dotarła pod Warszawę.
Od 13 do 17 sierpnia Polacy zatrzymali bolszewicki marsz w Bitwie Warszawskiej, a jesienią zwyciężyli nad Niemnem. Rozejm z października 1920 roku otworzył drogę do rozmów pokojowych w Rydze. Uczestniczyły w nich delegacje Polski, Rosji sowieckiej i Ukrainy sowieckiej. Zamiast federacji Piłsudskiego negocjatorzy wybrali porozumienie wyznaczające konkretną granicę.
Oto najważniejsze postanowienia i skutki traktatu ryskiego:
- Podpisano go 18 marca 1921 roku.
- Ustalił granicę od Dźwiny na północy do Zbrucza na południu.
- Podzielił sporne ziemie i zobowiązał strony do zwrotu części dóbr kultury.
- Obowiązywał do września 1939 roku.
Granica, która podzieliła miliony i przetrwała do 1939 roku
Strony podpisały traktat pokojowy 18 marca 1921 roku. Granica biegła od Dźwiny na północy do Zbrucza na południu; po polskiej stronie znalazły się między innymi Wilno, Grodno, Nowogródek, Brześć i Lwów. Polska objęła około 388 tysięcy kilometrów kwadratowych, a za jej wschodnią granicą pozostały sowieckie republiki Białorusi i Ukrainy. Traktat podzielił sporne ziemie, zobowiązał obie strony do zwrotu części dóbr kultury, a Rosję sowiecką — do wypłaty odszkodowania.
Pokój ryski zakończył wyniszczającą wojnę, ale nie spełnił wszystkich polskich planów. Zamiast federacji niepodległych państw ustanowił granicę między Polską a Rosją sowiecką, dzieląc miliony ludzi związanych z odmiennymi kulturami i historiami. Traktat obowiązywał do września 1939 roku, gdy Niemcy i Związek Sowiecki ponownie zmieniły mapę Europy Wschodniej.
Źródła:
- https://www.nowastrategia.org.pl/ksztaltowaly-sie-granice-ii-rzeczpospolitej/
FAQ - Najczęstsze pytania
Jakie koncepcje kształtu odrodzonej Polski proponowali Józef Piłsudski i Roman Dmowski?Piłsudski dążył do federacji Polski z Litwą, Białorusią i Ukrainą, która miała wzmacniać bezpieczeństwo regionu. Dmowski opowiadał się za włączeniem ziem z liczną ludnością polską i budową silnego państwa narodowego.
Co przyznał Polsce traktat wersalski i jakie kwestie pozostawił do rozstrzygnięcia?Traktat z 28 czerwca 1919 roku przyznał Polsce większość Wielkopolski i Pomorze Gdańskie, a Gdańsk ustanowił Wolnym Miastem. O przynależności Górnego Śląska, Warmii i Mazur miały rozstrzygnąć plebiscyty; traktat nie wyznaczył natomiast granicy wschodniej.
Jaki wpływ na granice miały powstania i plebiscyty na zachodzie?Powstanie wielkopolskie pomogło Polsce przejąć większość Wielkopolski, a plebiscyt i trzy powstania śląskie doprowadziły do przyłączenia wschodniej, uprzemysłowionej części Górnego Śląska. Plebiscyt na Warmii i Mazurach w 1920 roku zakończył się zdecydowanym zwycięstwem Niemiec.
Jak ustalono wschodnią granicę Polski po wojnie polsko-bolszewickiej?Po zwycięstwach polskich wojsk, między innymi w Bitwie Warszawskiej, rozpoczęły się rokowania pokojowe w Rydze. Podpisany 18 marca 1921 roku traktat wyznaczył granicę między Polską a Rosją sowiecką i Ukrainą sowiecką.
W jaki sposób Wilno i okolice znalazły się w granicach Polski?W 1920 roku oddziały generała Lucjana Żeligowskiego zajęły Wilno i okoliczny obszar, gdzie utworzono Litwę Środkową. W 1922 roku region został włączony do Polski.
